Strona główna » Ciekawostki » Połaniec w dobie Insurekcji Kościuszkowskiej

Połaniec w dobie Insurekcji Kościuszkowskiej

Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

Insurekcja Kościuszkowska stała się tematem wielu prac badawczych, które prowadzili polscy historycy w XIX i XX wieku (byli to m.in. I. Prądzyński, T. Korzon, M. Kukiel, W. Tokarz, współcześni badacze – A. Zahorski, W. Bartel, J. Kawecki). Wiele materiałów dotyczących pobytu Tadeusza Kościuszki w Połańcu zgromadził Kazimierz Warchałowski, którego wnioski ukazały się w wydaniu książkowym (jak sam autor pisał do swojej pracy wykorzystał materiały zebrane przez Jana Anioła). W związku z tym, że Połaniec był bezpośrednio związany z powstaniem narodowym z 1794 roku, wśród materiałów źródłowych, a co za tym idzie i w wielu opracowaniach poświęconych insurekcji i samemu Naczelnikowi, nie trudno odnaleźć również informacje o naszym mieście z czasów powstania.

Po zwycięskiej bitwie pod Racławicami Kościuszko podążając ku Warszawie, w dniu 5 maja, przybył z wojskiem pod Połaniec. Tu napotkał 11 tysięczną armię generała Denisowa, która zamknęła mu drogę w kierunku stolicy. Wojsko kościuszkowskie liczące wtedy 7 tys. żołnierzy (były to oddziały złożone z kawalerii, piechoty i 20 dział) zajęła pozycje obronne w miasteczku, a na czele sztabu generalnego stanęli A. Madaliński, Ludwik Magnet, Józef Wielhorski i Józef Zajączek. Oceniając swoje siły na zbyt małe, aby przełamać wojska rosyjskie, Kościuszko zamierzał czekać na połączenie swojego oddziału z wojskiem generała Grochowskiego, którego formacje znajdowały się w lubelskim i miały forsować Wisłę. Aby przyspieszyć scalenie owych jednostek wysłane zostały odpowiednie rozkazy, a w międzyczasie w Połańcu rozpoczęto przygotowania do stworzenia obozu obronnego (1).

Julian Ursyn Niemcewicz, późniejszy sekretarz Tadeusza Kościuszki, w swoich pamiętnikach pisał, iż wybór Połańca na obóz warowny nie był przypadkowy. Połaniec i jego okolice miały bowiem dogodne położenie strategiczne dla polskich działań wojennych, ponieważ z jednej strony obóz osłonięty był przez Wisłę, zaś z drugiej strony przez las. Dodatkowymi atutami były części dawnych umocnień obronnych, które odnowiono, umocniono ostrokołami i trzema rzędami baterii. Z obozu położonego na wzgórzu, jak wnika z relacji Niemcewicza, rozciągał się widok na pozycje rosyjskie (2). Wojska generała Denisowa stanęły naprzeciw oddziałów kościuszkowskich już 6 maja i rozpoczęły blokadę wojsk powstańczych. Ich pozycje rozciągały się od Wisły aż po lewe skrzydło wojsk polskich. Generał Zajączek podaje w swoim pamiętniku, iż w tym czasie, gdy Denisow rozmieścił swoją armię, prace zabezpieczające obóz Kościuszki były już zakończone i wojsko polskie było gotowe dla obrony (3). Fortyfikacje, które stworzyli powstańcy były skuteczną osłonną przed atakami rosyjskimi i wytrzymywały szturmy oddziałów nieprzyjaciela. Do utarczek dochodziło często, ale jak ocenia sam Kościuszko w jednym ze swoich raportów, straty w tych zmaganiach były dużo większe po stronie rosyjskiej (4). W listach i dokumentach wysyłanych z obozu pod Połańcem Naczelnik nadmienia, iż główne ataki Denisowa na jego obóz miały miejsce w dniach 12 i 17 maja (5). Próby zdobycia umocnień kościuszkowskich podejmowane przez Rosjan nie powiodły się (6).

Sytuacja wojsk polskich w obozie pomiędzy 5, a 19 maja, pomimo skutecznego odpierania szturmów nie była jednak dobra. Nastąpiły trudności związane z brakiem żywności, gdyż blokada wojsk rosyjskich uniemożliwiała regularne zaopatrzenie oddziałów. Brakowało Kościuszce także środków finansowych. Jak pisał Kazimierz Warchałowski, potrzebnych funduszy Kościuszko szukał w pobliskich dobrach klasztornych: w Klasztorze Reformatorów w Pińczowie (chociaż nie udało się w nim nic uzyskać), w Klasztorze Kamedułów w Szańcu koło Pińczowa (skąd przywieziono 1100 dukatów) oraz klasztorze Kamedułów w Rytwianach (tego zamierzenia nie zdołano już zrealizować) (7). Pieniądze Kościuszko pożyczał w imieniu państwa, w zamian za wydawane skrypty na dobra Rzeczypospolitej. Nie odmawiano raczej pomocy finansowej, ale narzucane ofiary były ciężkie i wysłani posłańcy kościuszkowscy spotykali się często z niechęcią. (8) Nieprzychylne stanowisko wobec kierowanych próśb , wykazał między innymi ksiądz połaniecki, który odmówił kapelanom obozowym wina mszalnego i komunikantów potrzebnych podczas odprawiania mszy. Prawdopodobnie bezpośrednią przyczyną tego stanu rzeczy, co podkreśla jeden z historyków Adam Skałkowski, był fakt „(…) że insurekcja w swoich początkach musiała ciężarem potrzeb przygniatać kler katolicki”, stąd wielu duchownych na obszarach objętych powstaniem z trudem znosiło te obciążenia. (9) Należy jednak podkreślić, że w maju 1794 roku duchowni przebywali w obozie połanieckim, gdzie czuwali nad morale polskiego żołnierza, odprawiając mszę, spowiadając i pouczając lud. Powszechnie jest wiadomym, że jednym z nich był Hugo Kołłątaj, z którego listów możemy również odtworzyć sytuację w obozie Kościuszki pod Połańcem. (10)

Okres pobytu Naczelnika w Połańcu wiąże się nie tylko ze zmaganiami wojennymi z wojskami nieprzyjaciela, ale także z wydaniem wielu dokumentów dotyczących istotnych kwestii powstańczych. Ze względu na sprawy, których owe dokumenty dotyczą, można podzielić je na trzy zasadnicze grupy: dokumenty kierowane do duchowieństwa różnych obrządków w sprawie powstania, dokumenty dotyczące organizacji władz powstania i rekrutacji żołnierzy oraz dokumenty w sprawie włościan. Analiza tej dokumentacji pozwala określić z jakimi problemami musiał uporać się Kościuszko w ciągu paru dni pobytu w Połańcu, kiedy to trzeba było jednocześnie odpierać ataki wroga, dbać zaopatrzenie, broń, chorych. Pomimo tych niesprzyjających okoliczności, część spośród wydanych dokumentów miała niezmiernie istotne znaczenie dla rozwoju powstania. To właśnie tu w Połańcu dnia 10 maja powołano Radę Najwyższą Narodową, będącą rządem powstania. (11) Stąd też Kościuszko pisał w odezwie do duchownych: „wy, którym oświecenie ludu jest powierzone, otwórzcie im oczy pamiętając o jego dobru i swoim własnym”. (12)

Oceniając dokumenty powstania ustanowione pod Połańcem, należy podkreślić, iż na największą uwagę zasługuje pismo wydane dnia 7 maja tzw. „Uniwersał Połaniecki, dotyczący zmian w położeniu „włościan”. W nim to zapewniona została chłopom „opieka Rządu Krajowego”, a także nadana wolność osobista i prawo przenoszenia się z miejsca na miejsce. Kościuszko zmniejszał pańszczyznę na czas insurekcji od 25% do 50% w zależności od dotychczas odrobionej robocizny, a ci chłopi, którzy byli w wojsku powstańczym mieli być zwolnienie od niej całkowicie na czas powstania. Dla wypełnienia postanowień dokumentu, a także dla dopilnowania porządku powołane zostały dozory. W odrębnych artykułach zaznaczono, że osoby, które nie stosowałyby się lub wręcz występowały przeciwko postanowieniom uniwersału, mają być postawione przed Komisją Porządkową danej ziemi, a następnie osądzone przez sąd. Upowszechnieniem złożeń reformy mieli zajmować się duchowni, którzy owe rozporządzenie zobowiązani byli czytać z kościelnych ambon. Oprócz nich odpowiedzialność za rozpropagowanie jej założeń miały ponosić Komisje Porządkowe. Jak z tego wynika, Uniwersał nie tylko wprowadzał zmiany w stosunkach na wsi, ale również mówił jakimi sposobami należy owe zmiany wprowadzać w życie.

Ze względu na swoją treść Uniwersał Połaniecki wprowadzał reformę, która była zdecydowanie dalej idąca niż postanowienia Konstytucji 3 maja. Jerzy Topolski wnioskuje, iż reforma ta była przede wszystkim osobistym dziełem Tadeusza Kościuszki. Ogłosił on ją mocą swej władzy, pomimo postanowień Aktu Krakowskiego, w którym zdecydowano, iż władze powstańcze miały nie tworzyć „aktów”, które by stanowiły konstytucję narodową. (13)

Zwróćmy uwagę na to, że reformy w sprawie chłopskiej miały miejsce w XVIII wieku w wielu krajach europejskich: w Prusach przeprowadzono pewne ustawy już na początku XVIII w; w Danii w 1788 r. zniesiono poddaństwo i rozpoczęto uwłaszczanie chłopów; w Austrii w 1789 roku wszedł w życie tzw. patent urbanialny, mówiący o zniesieniu pańszczyzny i danina w naturze w zamian za czynsz pieniężny; we Francji w czasie rewolucji wprowadzone ustawy zniosły prawa feudalne właścicieli ziemskich, natomiast w Hiszpanii pomiędzy 1811 – 1837 r. wprowadzono ustawy o zniesieniu niektórych obciążeń feudalnych. Na podstawie przeprowadzonych przez historyków badań, można stwierdzić, że Uniwersał Połaniecki, na tle wyżej wymienionych ustaw włościańskich przeprowadzonych w ówczesnej Europie, był jedną z bardziej postępowych reform stosunków społeczno-gospodarczych w państwie (do wniosków takich, w wyniku przeprowadzonych badań doszedł J. Rutkowski). (14)

Analizując treść uniwersału w pierwszej części poznajemy przyczyny jego wydania. Niewątpliwie najważniejszym z powodów była chęć zaangażowania chłopów w walkę z nieprzyjacielem Rzeczypospolitej tj. Rosją, a później także Prusami. Masowy udział chłopów, jak wierzył Kościuszko, miał być sposobem na zwycięstwo w walce z siłami przeciwnymi Polsce. Założenia te miały swoje uzasadnieniem gdyż w bitwie pod Racławicami chłopi udowodnili swoją odwagę i skuteczność bojową. Aby zatrzymać ich przy powstaniu, a innych zachęcić do udziału w nim, a także żeby zapobiec podburzeniu chłopów przeciwko powstaniu przez wrogów ojczyzny Kościuszko podpisał w Połańcu Uniwersał.

W obozie pod Połańcem Kościuszko przebywał do czasu, kiedy to generał Denisow wycofał się ze swoim wojskiem. Stało się to po udanej przeprawie przez Wisłę generała Grochowskiego w dniu 17 maja. Jego pojawienie się na tyłach wojsk rosyjskich, zmusiło siły nieprzyjaciela do odstąpienia spod umocnień połanieckich. W pościgu za wycofującą się armię rosyjską, a także w celu połączenia z oddziałami, które sforsowały Wisłę Kościuszko 19 maja także opuścił swój obóz.

Pobyt Naczelnika powstania narodowego w Połańcu wpisany został na trwałe w historię naszego miasta. Dbałość o pogłębianie znajomości tej historii, a także jej upowszechnianie jest jednym z ważnych celów, jaki jest współcześnie realizowany.

Bibliografia
Zeszyt połaniecki nr 2
Zdjęcia do artykułu
Mapa Kopca Kościuszki

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.
nsurekcja Kościuszkowska stała się tematem wielu prac badawczych, które prowadzili polscy historycy w XIX i XX wieku (byli to m.in. I. Prądzyński, T. Korzon, M. Kukiel, W. Tokarz, współcześni badacze – A. Zahorski, W. Bartel, J. Kawecki). Wiele materiałów dotyczących pobytu Tadeusza Kościuszki w Połańcu zgromadził Kazimierz Warchałowski, którego wnioski ukazały się w wydaniu książkowym (jak sam autor pisał do swojej pracy wykorzystał materiały zebrane przez Jana Anioła).…

Oceń Artykuł

Ocena Użytkownika: 4.82 ( 3 ocen)

Łukasz Orłowski

Administrator strony. Połańczanin od urodzenia. Absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Od 2009 roku pracuje w organizacji pozarządowej Lokalna Grupa Działania - Dorzecze Wisły. Aktywny członek Towarzystwa Kościuszkowskiego w Połańcu. Członek połanieckiego oddziału Legii Polsko-Włoskiej i Regimentu Kosynierów.
x

Przeczytaj również

Historyczna część Dni Połańca 2019

Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.Piękne historyczne widowisko mieli okazję oglądać mieszkańcy ...

0
Connecting
Please wait...
Wyślij wiadomość

Przepraszamy nie jesteśmy w tej chwili dostępni online. Proszę zostaw wiadomość.

Twoje imię
* Email
* Opisz swój problem
Napisz wiadomość

Potrzebujesz pomocy? Oszczędź swój czas i porozmawiaj z nami online.

Twoje imię
* Email
* Opisz sprawę
Jesteśmy online!
Informacja zwrotna

Jeżeli chcesz możesz zostawić nam dodatkowe informacje.

Jak oceniasz naszą pomoc?
Power by

Download Free AZ | Free Wordpress Themes